مسجدسلیمان

مسجدسلیمان در شمال شرقی استان خوزستان و در 125 کیلومتری اهواز واقع شده است . این شهرستان از شمال به دزفول ، از شرق به استان چهارمحال بختیاری و ایذه ، از جنوب به رامهرمز و از غرب به شوشتر محدود می گردد . مساحت آن بر اساس آخرین بررسی های انجام شده 6986 کیلومتر مربع است . ارتفاع متوسط در محدوده ی این شهرستان 364 متر از سطح دریا است . میزان بارندگی در سال بین 200 تا 450 میلیمتر متغیر است که عموماً از سمت شمال به طرف جنوب از میزان بارندگی کاسته می شود . درجه حرارت در تابستان به حداکثر 54 درجه می رسد . مسجدسلیمان از لحاظ اقلیمی دارای آب و هوای نیمه صحرائی است . نواحی شمالی آن به دلیل واقع شدن در حاشیه سلسله جبال زاگرس دارای زمستان های سرد همراه با برف و تابستان های معتدل بوده امّا نواحی جنوب دارای بهاری دل انگیز ، تابستانی گرم و خشک ، پائیزی مطبوع و زمستانی معتدل است . مهمترین کوه های مسجد سلیمان عبارتند از : آسماری ، دِلاْ ، تاراز ، مُنار ، کِیِ نُو ، اُدِیْو ، لَندروستْروُن . رودهای کارون ، تمبی و شور درآن جریان دارد . وسعت مراتع مسجد سلیمان 200/292/ 5 هکتار بر آورد گردیده است . این شهرستان دارای 3 بخش (مرکزی ، لالی ، اندیکا) و 13 دهستان بوده و محصولات عمده کشاورزی آن گندم ، جو ، صیفی جات و نباتات علوفه ای می باشد . جمعیت مسجدسلیمان در سال 1370 ه.ش 191/041 نفربود (استانداری خوزستان : بررسی اوضاع شهرستان مسجد سلیمان ، اهواز ، بی تا ، صص 7 ، 8 ، 132)

در کاوش های باستان شناسی ، آثاری کهن مربوط به زندگی غارنشینی و دوران ما قبل تاریخ در این سرزمین کشف شده است . در فاصله اواسط سده ی نهم تا اوایل سده هفتم قبل از میلاد یک قوم آریایی به نام (پارس) از دامنه های شمال غربی زاگرس و کوه های بختیاری به جلگه خوزستان مهاجرت نموده و منطقه مسجدسلیمان از جمله مناطقی بود که درآن مسکن گزیدند . این قوم نیمه بدوی که متکی بر معیشت شبانی و به ویژه تربیت اسب بودند ؛ بعد از آشنایی با کشاورزی و ترک کوچ نشینی ، در نواحی کوهپایه ای جلگه ، شهر تازه ای ساختند و آن را به یاد سرزمین گذشته خود که پارسوا (در نزدیکی دریاچه ارومیه) نامیده می شد ، پارسوماش خواندند . بنابر نشانه های بر جای مانده از جمله تپه ای دست ساز بنام سرمسجد که پشت به کوه داده و بازمانده بنایی بزرگ با دیوارهایی از سنگ سترگ و ایوان های پایدار می باشد ، این شهر در محل مسجدسلیمان کنونی ساخته شده بود .

شهر پارسوماش یا مسجدسلیمان کنونی در زمان حیات خود از لحاظ مذهبی ، اهمیّت فراوانی یافته و آتشکده ای نیز در آن ایجاد گشت (اوضاع اقتصادی واجتماعی خوزستان-شهرستان مسجدسلیمان- تهیه شده در سازمان برنامه و بودجه خوزستان- معاونت برنامه ریزی- توسط: علی بروایه ، بهار1373، صفحه3)



این خطّه در زمان ایلامی ها ، مادها، پارس ها ، سلوکیان ، اشکانیان و ساسانیان دارای اهمیّت فراوانی بوده و ‌‌آثار بر جای مانده از آن دوران شاهد این مدعاست . مسجدسلیمان زادگاه چیش پش پارسی بوده است.

این شهر در قرن هشتم قبل از میلاد جزء سرزمین ایلام بوده در دوران پارسها (پارسوماش) نامیده می شد . در قرون وسطی نیز ( تُلْغُر) نامیده می شده سپس به (جهانگیری) و (میدان نفتون) معروف گردید. بعد از اینکه آثار آتشکده سر مسجد برای همگان مشخص شد و پس از بازدید رضاخان از این اثر تاریخی در سال 1303 بنا به پیشنهاد وی و تصویب مجلس شورای ملّی در سال 1305 خورشیدی به (مسجدسلیمان ) تغییر نام یافت . انگلیسی ها به این شهر M.I.S می گفتند که به نقلی اختصار یافته MASJID.I .SULAIMAN می باشد.





* * *

پروفسور گیرشمن می گوید : نیایشگاه سرمسجد و برد نشانده هیچ شباهتی به معماری ایلامی ، بابلی و آشوری ندارد اما خیلی شبیه ساختمانهای تمدن باستانی اورارتو می باشد . او تپّه های سرمسجد و برد نشانده را اسلاف تخت جمشید می داند که اصول ایجاد آن هنوز طرق قدیمی را که پارسیان از زمان ورود به ناحیة جنوب غربی ایران بکار می بردند آشکار می سازد.

طلوع دوباره این نخستین شهر پارسیان با فوران چاه شماره یک خاورمیانه در سال 1287 خورشیدی (1908م) و فعالیت مهندسین شرکت نفت دارسی آغاز شد که سرفصل جدیدی در حیات سیاسی ، اجتماعی و اقتصادی کشورمان بوجود آورد و بعد از آن بود که ایران وارد مرحله جدیدی شد .

چاههای نفت یکی پس از دیگری حفر گردید که جمعاً 316 حلقه چاه به بهره برداری رسید . در کنار این چاهها ، مسجدسلیمان رشد و توسعه نمود و جویندگان کار از اقصی نقاط کشور به این محل هجوم آوردند و مدنیّت آن را تشکیل دادند و بدین ترتیب نخستین شهر صنعتی ایران بوجود آمد .

* * *

آمار و ارقام نشان می دهد در اوج فعالیتهای شرکت نفت بین سالهای 1330 تا 1335 خورشیدی جمعیت شهر بالغ بر 77 هزار نفر بود و شهر از امکانات وسیع برخوردار بوده است و عروس شهرهای ایران نام داشت . بین سالهای 1330 تا 1355 خورشیدی از شهرهای توریستی ایران محسوب می شد و شخصیت ها و مقامات مختلف خارجی و داخلی از این خطه بازدید می کردند . زمانی نسبت به جمعیت خود بیشترین تعداد اتومبیل را در سطح خاورمیانه داشت . اولین خط آهن خاورمیانه ، اولین کارخانه های تقطیر ، اولین کارخانه برق خاورمیانه ، اولین جاده ارتباطی ، اولین خیابانهای آسفالته ، نخستین مسکن مدرن ، نخستین بیمارستان مدرن و مجهز خاورمیانه ، اولین سیستم مخابراتی ، نخستین سیستم لوله کشی آب و گاز خاورمیانه ، اولین باشگاههای خاورمیانه ، اولین فرودگاه ، اولین سیستم روشنائی برق خاورمیانه ، اولین سیستم های بهداشتی خاورمیانه و . . . در آن بوجود آمد . طبق آمار مستند مسجدسلیمان در گذشته از نظر سطح تخصصی و سواد ، بالاتر از سایر نقاط کشور بوده است و از امکانات آموزشی خوبی برخوردار و به استناد همین آمار در سال 1335 در این شهر 9310 نفر مشغول بکار بوده که در همین سال در کل مناطق شهری ایران تنها 9698 نفر شاغل در بخش معدن مشغول به کار بوده اند یعنی شهر از نظراقتصادی و بهره وری از نیروی انسانی فعال و درصد بسیارکمی بیکاری درحد مطلوبی بوده است .

در حال حاضر مسجدسلیمان بیش از 20 هزار نفر بیکار دارد . جمعاً با این همه خدمات اقتصادی ، ملّی و صنعتی که سالیان متمادی به کشور ارائه نموده ، اکنون جای آن است که مجدداً شکوفایی گذشته اش احیاءگردد و از زوال قطعی نجات یابد .



* * *

نقش منطقه در جنگ تحمیلی

از ابتدای جنگ تحمیلی شهر مسجدسلیمان مرتباً مورد حملات هوایی و موشکی قرار می گرفت و دراین رابطه تعدادی از اهالی شریف شهر از جمله زن و مرد و کودک بیگانه به درجه رفیع شهادت نائل آمدند. در صحنه های جنگ حق علیه باطل حضور گسترده مردم این خطّه بخوبی مشهود و شهدای گرانقدر و مجروحین و معلولین و اسرائی که تقدیم اسلام و قرآن نمودند موءید این مطلب است .



* * *



مناطق صنعتی چون تمبی ، بی بی یان ، گُلگیر، شهرک صنعتی و تُلْ بزْان در بخش مرکزی واقع است. اکثر تاسیسات صنعتی ، خطوط لوله نفت و گاز و راههای قدیم و جدید ماشین رو در این بخش قرار دارد. مراکز سیاحتی، آثار باستانی، بناهای تاریخی و مذهبی بخش مرکزی عبارتند از : پل گُدارْلَنْدَر، هفت شهیدان ، آثار تنگ صَئُولَک، سرمسجد، بردْ نِشانْده قلعه مدرسه ، علَم داری، پرنِوِشْته، تنگ تُک آب ، سبزپوشِ عنْبلْ، سبزپوش بتوند، آخُوررَخْش، قلعه تُرک دِزْ، تپه باستانی کَلْگه زَرّی ، تپه باستانی گُلْگیر، بقعهء پاگَچ امام رضا(ع) ، چاه شماره یک ، کارخانه برق تمبی، کارخانجات بی بی یان ، فرودگاههای قدیمی یمه و تُلْ بْزان ، تختگاه ( تَهده گُون ) آب کَرِه ،زیارتگاه بی بی بتُول، زیارتگاه بی بی زهرا، کلیساهای ارامنه و خارجیان .



بقعهء امامزاده سلطان ابراهیم

بقعهء امامزاده سلطان ابراهیم در منطقه ( کارْتا) واقع است که مورد احترام بختیاریها می باشد. مردم از استانهای دیگر جهت نذر،نیازو رفع حاجات خویش به زیارت آن می آیند وبوسیلهء قایقهای موتوری از دریاچه پشت سد شهیدعباسپور گذشته و به این محل می رسند.

وی فرزند دوم امام موسی کاظم(ع) می باشند و به سیّد المرتضی(تاج الدّین)معروف است.وی مردی فاضل و دانشمند بود و روایت شده که (70) شترکتابخانه او را حمل می کردند. در زمان خلیفه مامون می زیست و صاحب کرامات فراوانی بوده است (دانش عباسی شهنی ،تاریخ مسجدسلیمان، انتشارات هیرمند، تهران، چاپ اول، 1374)



بقعهء متبرکه بی بی بتولی

این بقعه در سمت راست جاده مسجدسلیمان به اهواز ، نرسیده به پل دو درون قرار دارد . فاقد سنگ نوشته و زیارتگاه مردم مسجدسلیمان است که هر روز عده زیادی به زیارت بقعه متبرکه مشرف می شوند . بعضی از زائرین و اهل محل که کرامت این بانو شامل حال آنان شده عقیده دارند مشارالیها یکی از فرزندان امام موسی کاظم (ع) می باشد .



بقعه هفت شهیدان

سادات تُلْغُر هفت نفر بودند که به سیّد عبدالله بن موسی کاظم (ع) نسبت می رسانند و اسلاف این سلسله همگی از مشاهیر اهل معرفت و حقیقت و تبار مشایخ طریقت بوده اند.

سیّد احمد ملقب به تُلْغُر جدّ آن بزرگواران بوده که از نجف اشرف به شوشتر آمده بود . آنها دارای نفوذ زیادی بوده و موقوفات نیز داشته اند. مدفن آنها همین مکان است . املاک اینجا به امضای شاه طهماسب ماضی مورخ به سال نهصدو پنجاه و دو رسیده که به اسم سیّد محمد تلغری صدور یافته . (عبدالله بن نورالدین جزایری : تذکره شوشتر،کتابخانه صدر، تهران ، ص 40 و 39)

ساختمان بقعه آنان مربوط به عصر صفویه است. این اثر مذهبی در کنار جاده مسجدسلیمان – لالی قرار دارد .

بقعهءامام زاده سیّد صالح



ایشان فرزند امامزاده حسن المثنی فرزند امام حسن مجتبی (ع)می باشند که در دوران القادر باللّه خلیفهء عباسی می زیست . ولی سادات معتقدند که امام زاده سید صالح فرزند سید حمزه بن امام موسی کاظم (ع)می باشند که در دوران متوکل عباسی می زیست . این بقعه حدود 60 کیلومتری جنوب شرقی شهرستان مسجد سلیمان ، در ناحیه(مرغاب)و دامنه کوه (جِریَک) واقع است.





بقعهء امام زاده بابا احمد

بقعهء این امام زاده در میان کوه معروف اُدیوو دیراَو(دور آب)واقع شده .امام زاده دارای آسیاب و حمام است در زمان میرزا تیموری ساخته شده فاقد سنگ نوشته و قبر است و شجره اش مشخص نمی باشد ولی پیش کارانش نسب ایشان را به امام کاظم (ع)می رسانند و می گویند فرزند آن حضرت است،امام زاده دارای کرامات بسیار است و زوار زیادی به زیارتش مشرف می شوند.



بقعهء متبرکه بوِیر

این بقعه در سمت راست جاده منار و پایین تر از دو راهی امام زاده شاهزاده عبدالله قرار دارد . دارای گنبد سفید و پلکانی است که در زمان شاهرخ میرزای کنونی ساخته شده است این امامزاده دارای سنگ نوشته و قبر است و معروف به علی بن برهان می باشد . به علت عدم دسترسی به شجره نامه ایشان مشخص نیست فرزند کدام یک از امامزادگان (ع) است.





چاه شماره یک



اولین چاه نفت خاورمیانه در شهرستان مسجدسلیمان حفرگردید، که به بهره برداری هم رسید.



شروع حفاری : 23 ژانویه 1908 م. برابر با سوم بهمن ماه سال 1286 خورشیدی .



سر مهندس عملیات حفاری : مهندس ژرژبرنارد رینولدز G.B.Reynolds انگلیسی .



خاتمه حفاری و زمان فوران : 26 ماه مه 1908 م.برابر با 5 خرداد ماه 1287 خورشیدی در ساعت 4 بامداد



عمق چاه : 1180 فوت برابر با 360 متر



تولید روزانه : 8000 گالن برابر با 36000 لیتر



این محل هم اکنون به محلی توریستی و سیاحتی تبدیل شده و سمبل فعالیتهای صنعت نفت خاورمیانه و ایران به شمار می رود .





سر مسجد

این محراب متعلق به قرن 7 و 8 قبل از میلاد است که شامل یک سکو به اندازه های 20× 25 پا می باشد. در بخش شرقی محراب قسمتی که اکنون آتشکده می باشد برای عبادت ایرانیان بنا شده بود . سمت غرب ایوان مقدّس ویژه خدایان یونانی بود . در سمت غربی آتشکده سه معبد برای سه تن از خدایان قدیم اختصاص داشت که دو تن از آنان هراکلیوس و آتنا می باشد.

یک پلکان به عرض 25 متر . مومنان را به روی صفه نزدیک محل مقدس هدایت می کرد و از آنجا که در پایان مراسم نیایش نبایستی از همان راه که آمده اند باز گردند . یک پلکان دیگر در گوشه دیگر ظلع شرقی برای پایین رفتن ساخته اند . به عقیده پروفسور گیرشمن سابقه استقرار یکی از قبایل پارس در مسجدسلیمان باید به اواخر قرن هشتم ق.م برسد.

ظروف سفالی، سکه های قدیمی، مجسمه های باستانی و آثار کهنی از این بنای تاریخی بدست آمده است که در موزه های داخل و خارج نگهداری می شود . همه ساله از سراسر ایران و حتی خارج از کشور، جهانگردانی جهت بازدید از این اثر ارزشمند باستانی به محل مذکور می آیند و از مکان مزبور عکسبرداری و فیلمبرداری می کنند.





بردْ نِشانْده

یکی از آثار باستانی موجود ،در حوالی شهرستان مسجدسلیمان تپه باستانی برد نشانده است که در عین حال یکی از مهمترین آثار باستانی خوزستان است این بنا در مسیر مسجدسلیمان به سمت سد شهید عباسپور واقع است و در نوع خود منحصر به فرد است . بنایی با خصوصیات قابل توجه که هر چند در کنار دیگر آثار موجود ، در مسجدسلیمان مورد بازدید مستشرقین و باستان شناسان زیادی قرار گرفته اما آن گونه که شایسته است تا کنون معرفی نشده است. ‌

از مجموع مستندات . . . چنین بر می آید که برد نشانده از نخستین مراکز تجمع پارسیان در جنوب غربی ایران بوده و علاوه بر نیایشگاهی که بر فراز تپه جهت پرستش اهورامزدا وجود داشته خانه هایی نیز در اطراف آن وجود داشته است که اطلاعات بیشتر پیرامون آن منوط به حفاری و کاوش گسترده در اطراف تپه می باشد. در مجموع . . . می توان اینگونه برداشت نمود که برد نشانده از آن دسته آثار و بناهایی است که حیات تاریخی خود را طی حداقل سه دوره (هخامنشی، سلوکی، پارتی) حفظ نموده است . اشیاء و مسکوکات و حجاریهای مکشوفه از این محل در موزه های لوور پاریس و ایران باستان تهران موجود . . . است .







پرْنِوِشْتِه

این مکان پَرِه ای (کوهی) بزرگ دارد که با خط کوفی بر روی آن حکّاکی شده است. اثر مذکور نرسیده به دوراهی لالی و عنبل، سمت راست جاده علَم داری قرار دارد.





پل نگین

سنگ بزرگی است که توسط فرامرز اشکانی به دو نیم شده و آب شط شِیمبار (شیرین بهار) از آن خارج می شود ، تا اینکه مصَب آب شیمبار از آن بسوی سوسن سرخاب سرازیر گردد .





آثار شیمبار

کتیبه ای با نقش های بر جسته ای در این ناحیه موجود است که در میان انبوه درختان و اشجار پوشیده شده و روی یکی از صخره ها تصویر12 نفر که گویا سربازانی می باشند کنده کاری شده و تمام اعضای آنها معلوم و سر آنها به مرور زمان محو شده است . در کنار این اشکال چند سطر هم به خط پهلوی نوشته شده که از عهد اشکانیان است . این پیکرها در حال اجرای مراسم مذهبی می باشند .







سوسن

این محل حکومت اقوام گذشته بوده و بخاطر وضعیت سوق الجیشی خاصی که داشته بیشتر حکومتها در آنجا مانده و حتی در زمان ایلامی ها، هخامنشی ها، ساسانی ها و اشکانی ها در سوسن حکومت کرده اند . حوض معروف دانیال پیغمبر در آنجا است شوش را بنام آن محل نامیدند زیرا سوسن شوش کبیر است و شهر شوش نیز شوش صغیر است . در سوسن محلی است که ساختمان در زیر آب فرو رفته ( و آن محل بنام چال شه سوسن معروف است) و حتی حوض دانیال پیغمبر نیز در زیر آب چال شه پیداست . هر ساله تعدادی از محققین خارجی از این محل دیدن می نمایند.





نخستین کوره ذوب آهن ایران

ایرانیان قدیم در محلی بنام شلا ، نرسیده به سوسن ( شوسیان ) نزدیک قلعه اَرَک ( ارخ ) در زمان باستان که ذوب فلزات مس و قلع شروع شد، سنگ آهن را هم شناختند و چون آهن در کوره ای که مس را ذوب می کرد ، ذوب نمی شد آن را « آ- گن » یا «آ- هن» یعنی غیر قابل ذوب می دانستند تا اینکه کوره را بلند تر نمودند و آهن ذوب گردید . هنوز سوخته های باقی مانده آهن در ته کوره مزبور موجود است به همین دلیل باستان شناسان معروف فرانسوی و آلمانی گفته اند: اگر ملّت ایران آهن را ذوب نمی کرد و با آن ادوات گوناگون نمی ساخت شاید تمدن صنعتی دنیا هزار سال به عقب می افتاد.